پروفیسور دکتور اسدالله محقق جهانی

ليلة القدر

لیلة القدر یعنی شب قدر که به نامهای لیلة البرکة ، لیلة الرحمة ، و ليلة السلام هم یاد شده است . علماء در مورد وجود آن اختلاف نموده اند که آیا لیلة القدر در امتهای سابقه هم بود و یا از خصوصیات ما امت محمدی است ، در یک قول گفته شده است که در امتهای سابقه هم بود مثلیکه در امت ما مسلمانان است و تا روز قیامت هم در هر ماه رمضان موجود خواهد بود. 
اما در تفسیر صفوة التفاسير تحریر شده است که حضرت رسول الله "صلی الله عليه وسلم" و مسلمانان از حال آن مرد اسرائیلی که هزار ماه سلاح را ورداشته و فی سبیل اللہ جهاد نموده بود تعجب کردند و حضرت رسول الله "ص" چنین فضیلت را برای امت خود تمنا و آرزو نمود و گفت که ای الله ! عمر های امت من را کوتاه و اعمال شانرا کمتر مقرر فرموده اید ، بناءً خداوند رؤف و مهربان برایش شب قدر را اعطاء کرد و برایش فرمود : لیلة القدر برای شما و امت شما خیر و بهتر است از آن هزار ماه که آن مرد اسرائیلی در آن جهاد نموده است ، و مجاهد رحمة الله عليه گفته است که عمل صالح روزه و قیام این یک شب قدر بهتر است از آن هزار ماه (اضافتر از ۸۳ سال) که در آن شب قدر نباشد. حضرت زهری رحمة الله عليه از قول حضرت امام مالک رحمة الله عليه گفته است که برای حضرت رسول الله "ص" عمر های مردم امتهای گذشته نشان داده شده بود و او علیه السلام عمر های امتهای خود را کوتاه و اعمال شانرا کم دانسته بود بناءً خداوند رؤف و مهربان لیلة القدر را برایش اعطاء فرمود که از هزار ماه بهتر است و از این معلوم می گردد که لیلة القدر از خصوصیات و امتیازات امت حضرت محمد "ص" است.
و ابن جرير از مجاهد رحمة الله عليهما روایت کرده است که در بنی اسرائیل مردی بود که در شب تا صبح قیام اللیل می کرد یعنی تمام شب را به ذکر و عبادت الله "ج" سپری می نمود و در روز با دشمن جهاد می کرد و این عمل را تا هزار ماه انجام نمود ، پس خداوند "ج" این آیت مبارک را نازل فرمود : { لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر }ٍ یعنی قیام یکشب قدر بهتر است از عمل هزار ماه آن مرد اسرائيلی.
برخی از دانشمندان تاریخ گفته اند که در امتهای گذشته وقتی یک شخص به صفت عابد یاد می گردید که هزار ماه عبادت خداوند تعالی را می نمود و خداوند رؤف و مهربان به امت حضرت محمد "ص" شب قدر را عنایت فرمود تا که عبادت این یک شب مستحق صفت مبارک عابد گردد.
البته از روایات فوق به وضاحت ثابت می گردد که شب قدر از خصوصیات و امتیازات امت حضرت محمد "ص" بوده و امید است که تا روز قیامت موجود می باشد ، اما خداوند حکیم "ج" به اساس حکمت بالغه خویش آنرا در تمام سال با در تمام ماه مبارک رمضان هر سال یا در ده شب آخر ماه رمضان و یا در شبهای طاق ده شب آخر ماه رمضان مخفی و پنهان فرموده است و اضافتر امید وجود و دریافت آن در ده شب آخر خصوصاً در شبهای طاق ده شب آخر ماه مبارک رمضان می باشد ، چنانچه از احادیث مبارک ذیل معلوم می گردد : 
۱- حضرت عایشه رضی اللہ عنها روایت کرده که رسول الله "ص" فرمود : { تَحرُّوا لَيلةَ القَدْرِ في الوَتْر من العَشرِ الأواخِرِ من رمضانَ }
۲- همچنین حضرت عایشه رضى الله عنها گفته است که حضرت رسول الله "ص" در روز آخر ماه رمضان اعتکاف می نمود و می فرمود : { تَحرُّوا لَيلةَ القَدْرِ في الوَتْر من العَشرِ الأواخِرِ من رمضانَ }
حکمت اخفاء لیلة القدر : در مورد اینکه خداوند حکیم به اساس حکمت بالغه خویش شب قدر را در یک شب معین قرار نداده بلکه آنرا سیار کرده و یا اگر در یک شب باشد هم آنرا مخفی و پنهان ساخته و هرکس آنرا دیده نمی تواند بلکه برای هر کسیکه اراده خداوند رؤف و مهربان شود آشکار و از فیوضات آن بهره مند می گردد. شاید در این باره حکمتهای زیادی موجود باشد از جمله آنها یکی این هم باشد که به سبب اخفاء شب قدر مسلمانان و عاشقان دریافت فضیلت آن تمام سال خصوصاً ماه رمضان را به عبادت خداوند "ج" و جستجوی شب قدر سپری نمایند و اجر و ثواب زیاد نصیب شان شود و اگر شب قدر یک شب معین باشد شاید مسلمانان در شبهای دیگر آنقدر عبادت را انجام ندهند و مستحق اجر و ثواب زیاد نشوند و شاید خداوند حکیم و مهربان از روی همین حکمت و فضل و مرحمت زیاد که بر بنده گان مؤمن و مسلمان خویش دارد شب قدر را در وقت معین مقرر نه فرموده ، بلکه آنرا در شبهای تمام سال یا شبهای ماه رمضان مخفی و پنهان فرموده است ، مثلیکه رضاء خویش را در بین تمام عبادتها و قهر و غضب خود را در بین همه گناه ها مخفی و پنهان فرموده است تا که مسلمانان به انجام نمودن تمام عبادتها تشویق و ترغیب شوند و از همه گناه ها در ترس و خوف باشند. و ساعت اجابت و قبول دعاء را در ساعات روز جمعه پنهان فرموده است تا که مسلمانان تمام ساعات روز جمعه را به عبادت و دعاء ها سپری نمایند و اسم اعظم مبارک خود را در همه اسماء مبارک خویش پنهان فرموده است تا مسلمانان ذکر همه اسماء الله الحسنى را ورد (وظیفه) خویش قرار داده و به ذکر و تعظیم هر یکی از آنها ثواب و پاداش زیاد را حاصل نمایند. به همين گونه پنهان بودن شب قدر باعث شده که مسلمانان به امید دریافت آن به طور مسلسل عبادت خدای خویش را انجام و اجر و ثواب زیادی نصیب شان گردد. بسیار علماء تصریح کرده اند که شب قدر دائماً در یک شب معین نمیآید یعنی ممکن است که در یک رمضان در یک شب و در رمضان دیگر به شب دیگر آید.

فضائل لیلة القدر :

برخی از وجوه فضیلت شب قدر قرار ذیل است :
۱- نزول قرآن کریم : نزول کلام مقدس خداوند "ج" و راهنمایی سعادت دنیا و آخرت عالم بشر یعنی قرآن عظیم الشأن در همین شب قدر صورت گرفته است زیرا که خداوند عزوجل خودش فرموده است : { إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } ترجمه : بیشک ما آنرا (قرآن را) در شب قدر نازل کرده ایم.
حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنه گقته است که خداوند "ج" اولاً تمام قرآن پاک را به یکبارگی در شب قدر ماه مبارک رمضان از لوح محفوظ به بیت العزت در مدار القمر یعنی آسمان دنیا نازل فرموده است و باز از آسمان دنیا توسط حضرت جبرئیل امین علیه السلام حسب ایجابات و اقتضائات وقت و زمان به تناسب وقائع و ضرورت نجماً نجماً (توته ، توته) در ۲۳ سال بر حضرت محمد "ص" نازل گردیده است و آغاز نزول آن بر حضرت محمد "ص" به همین شب قدر شده بود.
یعنی نزول اولی قرآن کریم بر حضرت محمد "ص" در غار حراء که آن هم شب قدر بود به نزول پنج آیت مبارک ذیل آغاز شده بود : { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ{1} خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ{2} اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ{3} الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ{4} عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ{5} } ترجمه : بخوان بنام پروردگار خویش ، آنکه (همه چیز ها را) آفریده است ، انسان را از خون بسته آفرید ، بخوان و پروردگار تو بسیار کریم است ، آنکه انسان را به واسطه قلم علم آموخت ، آموخت انسان را آنچه نمیدانست . یعنی نزول قرآن کریم بر حضرت محمد "ص" به نزول پنج آیت مبارک فوق آغاز و در ۲۳ سال ۹ ماه و ۱۲ روز به روز عرفه ۹ ماه ذوالحجة الحرام سال دهم هجری در میدان عرفات که حجة الوداع و حج اکبر بود به نزول آیت مبارک ذیل به پایان رسیده است : { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً } ترجمه : امروز برای شما دین شما را کامل (پوره) کردم و نعمت (احسان) خود را بر شما تمام کردم و برای شما اسلام را بحیث دین شما پسند نمودم.
یعنی امروز شریعت شما را به بیان حلال و حرام کامل نمودم و نعمت خود را بر شما به هدایت و توفیق بسوی راه مستقیم حق تمام نمودم و در بین ادیان، اسلام را برای شما پسند نمودم.
بعضی از یهودیان به حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنه عرض کردند که ای امیرالمؤمنین ! اگر این آیت بر ما یهود نازل می گردید ، در روز نزول آن عید مگرفتم ، حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنه برایش گفت تو خبر نداری که در روز نزول این آیت مبارک برای مسلمانان دو عید جمع شده بود چه این آیت کریمه عصر جمعه روز عرفه سال دهم هجری در موقع حجة الوداع و حج اکبر هنگامیکه در میدان عرفات بیش از چهل هزار اتقیاء و ابرار رضی اللہ عنهم پیرامون ناقه رسول کریم "ص" حلقه زده بودند نازل شده است و بعد از نزول این آیت مبارک حضرت نبوی "ص" ۸۱ هشتادو یک روز دیگر در این جهان جلوه افروز بودند ، یعنی حیات داشتند و بعد از آن وفات شد. اللهم صل علیه و علی آله و اصحابه اجمعین. یعنی بروز نزول این آیت مبارک برای مسلمانان دو عید بسیار مبارک یکجای شده بود.
یعنی هم روز مبارک جمعه بود که عید ما مسلمانها است و هم روز متبرک عرفه و حج اکبر بود و در میدان مبارک عرفات در حدود چهل هزار اشخاص متقی ، پرهیز گار و نیکو کار از مسلمانان ، به پیشگاه مبارک سردار المرسلين رحمة للعالمين محمد مصطفی "ص" جمع شده بودند.

۲- تفریق و تشخیص همه قضایای سال :
به اساس امر و فرمان خداوند حکیم و قدیر همه فیصله های حکیمانه قضاء و قدر یکساله مخلوق الله تعالى در شب عظيم الشأن لیلة القدر از لوح محفوظ نقل و به فرشته های مؤظف کتابت آن سپرده می شود چنانچه الله تعالی فرموده است : { فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ (۴) أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِين(۵)}َ
ترجمه : در آن (شب قدر) جدا کرده می شود هر کار با حکمت و محکم به طور حکم (به اساس امر و فرمان) از نزد ما ، بیشک ما هستیم فرستنده.
حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنه گفته است که در شب قدر به امر خداوند قادر "ج" همه قضایای مکمل یک ساله و سر نوشت مخلوقات خداوند تعالی تعیین و مشخص می شود از قبیل مرگ ، زنده گی ، رزق و روزی و کار های خوب و بد شان. و همچنین مفسرین گفته اند که الله "ج" در شب قدر تمام احوال و اعمال خوب و بد بندگان خویش را از لوح محفوظ بیرون می نماید همه کار های خوب و بد شان و رزق و روزی و همه امور مربوط شان سجل می شود که فلانی در فلان وقت فلان ، فلان کار می کند مثلا جهاد ، حج ، تبلیغ ، ختم قرآن کریم وغیرہ اعمال صالحه را انجام می دهد و فلانی دزدی ، زناء ، قتل ، سود ، غیبت و فلانی ، فلان کار بد را مرتکب می شود و همچنین لست های کسانیکه در این سال نو تولد می شوند ، کسانیکه زنده می مانند و کسانیکه در این سال وفات می شوند لست های همه شان ترتیب می گردد حتی مردی در ظرف همین سال در شهر ها می گردد ، نکاح می کند ، اولادش پیدا می شود اما نامش در لست مردگان بوده و در همین سال به وقت و زمان مقرر و مقدرش وفات می گردد.
یعنی به امر خداوند حکیم به شب قدر از لوح محفوظ تمام امور یکساله مخلوقات از قبیل ارزاق ، اجال ، حیوة ممات و همه اعمال خیر و شر آنها بیرون و به فرشته های مؤظف کتابت اعمال بنده گان سپرده می شود و به وقت مقرر آن تطبیق و عملی می گردد و هیچ تغییری در آن عائد نمی گردد.
خلاصه اینکه فیصله های حکیمانه و غیر قابل تغییر قضاء و قدر برای مدت یکسال در همین شب عظیم الشأن شب قدر از لوح محفوظ نقل و به آن فرشتگانی سپرده می شود که به شعبه های تکوینیات مامور و مؤظف اند. از بعضی روایات معلوم می گردد که آن شب عبارت از شب پانزدهم ماه شعبان است که شب برائت گفته می شود ، امکان دارد که این کار از آن (شب برائت) شروع و به شب قدر منتهی گردد. والله اعلم. در یک روایت از حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنهما هم چنین آمده است : { ان الله عزوجل یقضی الاقضیه فی لیلة النصف من شعبان و یسلمها الی اربابها فی لیلة القدر }
ترجمه : بیشک الله صاحب عزت و جلال حکم (امر و فرمان) قضایا (احوال و اعمال مخلوق خویش) را در شب نصف (پانزدهم) از شعبان صادر می فرماید و در شب قدر آنها (قضایا) را به صاحبان (مؤظفین کتابت و تنفیز) آنها تسلیم می فرماید.

۳- فضیلت عبادت در آن : 
زیادت فضیلت و ثواب عبادت در شب قدر چنانچه قبلاً گفته شد از هدایت آیت مبارک : { لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ } ثابت می گردد که عمل صالح ، قیام و هر عبادت در یک شب قدر بهتر است از عمل صالح ، قیام و هر عبادت دیگر هزار ماه (اضافتر از ۸۳) دیگری که در آنها شب قدر نباشد.
و در یک حدیث مبارک به روایت حضرت ابو هریرة رضی اللہ عنه آمده است که حضرت رسول الله "ص" فرمود : { مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ } ترجمه : کسیکه در شب قدر قیام (قیام اللیل کرده و عبادت خدا را انجام) نماید ، گناه های گذشته وی برایش بخشیده می شود.

۴- نزول فرشته های رحمت :
چنانچه خداوند "ج" فرموده است : { تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ } ترجمه : فرود میآیند فرشتگان و روح (جبرئیل امین علیه السلام) در آن (شب قدر) به حکم پروردگار ایشان از برای (نفاذ و اجراء) هر کار.
یعنی کار هائیکه در این سال برای نظام عالم مقرر است حضرت جبرئیل علیه السلام و فرشتگان برای تعیین نفاذ آن فرود می آیند.
از حضرت ابو هریرة رضی اللہ عنه روایت است که حضرت رسول الله "ص" فرموده است که در این شب در زمین فرشته ها بسیار تر از تعداد سنگ ریزه ها (ریگها) می باشند.

۵- امن و سلامتی :
حسب این ارشاد و فرموده خداوند رؤف و مهربان : { سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ } ترجمه : مأمون و سلامت است آن شب تا طلوع صبح. یعنی شب قدر شب امن، خیر و راحت و خاطر جمعی است و اهل الله (بنده گان صالح خدا) را در آن طمانیت و حضور بیش از بیش حاصل شده از عبادت خویش لذت و حلاوت زیاد می یابند و این اثر نزول رحمت و برکتی می باشد که بواسطه روح (حضرت جبرئیل عليه السلام) و ملائکه ظهور می کند و ودر بعضی روایات آمده است که در این شب حضرت جبرئیل علیه السلام و عموم فرشتگان برای عابدین و ذاکرین صلوة و سلام می فرستند ، یعنی در حق شان دعا رحمت و سلامتی می کنند.
خلاصه اینکه در این شب مبارک از اول شب (از غروب آفتاب) تا طلوع صبح امن و امان ، سلامتی و اطمینان بوده و فرشته ها بر مؤمنان سلام می گویند و خداوند رؤف و مهربان برای انسانان مقدر و مقرر نه می فرماید مگر خیر و سلامتی.

علامات لیلة القدر : 
از حضرت عبداللہ بن عباس و حضرت جابر بن عبداللہ رضی اللہ عنهم روایت است که حضرت رسول الله "ص" علامات و صفات شب قدر را چنین فرموده است.

۱- روشنی آن شب :
شب قدر چنان صاف و روشن می باشد مثلیکه شب بدر می باشد اگر چی هر شب دیگری هم باشد اما روشنی آن مانند شب بدر (۱۴ ماه) می باشد که گویا در آن مهتاب فروزان است.

۲- اعتدال هوا :
در شب قدر هوا چنان معتدل می باشد که نه بسیار گرم و نه هم سرد می باشد یعنی در هر موسمی از فصول اربعه سال که باشد هوا در آن شب مبارک معتدل و گوارا می باشد.

۳- آرامی فضاء :
در آن شب مبارک قراری و آرامی مطلق بوده که هیچ سرو صدای انسانها ، حیوانات پرنده ها وغیره شنیده نمی شود حتی که آواز سگ هم به گوش نمیرسد.

۴- ضعف آفتاب صبح : 
آفتاب صبح آن شب سرخ ، ضعیف و فاقد شعاع بوده و روشنی آن مانند روشنی مهتاب شب بدر می باشد و شیطان لعین در آن شب تا وقت روشنی آفتاب بیرون نمی شود یعنی مسلمانان از شر وسوسه شیطان در امان می باشند.

دعای شب قدر :
از حضرت عبداللہ بن بریدة رضی اللہ عنه روایت است که حضرت عایشه رضی اللہ عنها برای حضرت رسول الله "ص" گفت :
{ يَا رَسُولَ اللهِ ! إِنْ وَافَقْتُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ، فماَ أَدْعُو؟ قَالَ: قُولِي: اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ كَرِيمٌ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّا }
ترجمه : ای رسول الله "ص" اگر من به (دیدن و دریافت) لیلة القدر موفق شوم چه گونه دعا کنم ؟ آنحضرت "ص" در جوابش فرمود : بگو : ای الله ! بیشک تو عفو کننده (بخشنده) هستی و عفو (بخشش) را دوست داری ، پس برای من عفو کن (من را به بخشای) مستحب است که دعاء مذکور در ماه رمضان خصوصاً در اواخر ماه مبارک رمضان زیاد گفته شود و کسیکه به دریافت و دیدن شب قدر موفق گردد باید در سلسله دیگر دعا های خیر این دعاء را هم بسیار بگوید.